فرش هریس

هريس يكی از قديمی ترين مراكز صنعت فرش در آذربايجان و ايران است و فرش های«مرز بلند» آن شهرت جهانی دارند.

هریس یکی از مهم‌ترین مراکز قالیبافی ایران و حتی جهان است و بسیاری از کارشناسان، آن را از اصیل‌ترین مکاتب قالیبافی آذربایجان می‌دانند. فرش هریس به دلیل دوام فوق‌العاده، نقوش هندسی و قدمت تاریخی، شهرت جهانی دارد.

فرش هریس یکی از مشهورترین و ارزشمندترین فرش‌های دستباف ایران است که در شهرستان هریس و روستاهای اطراف آن در استان آذربایجان شرقی بافته می‌شود. این فرش به دلیل نقوش هندسی، ترنج‌های بزرگ، رنگ‌بندی اصیل و استحکام بالا، از شناخته‌شده‌ترین فرش‌های ایرانی در بازارهای جهانی به شمار می‌رود. کیفیت بالای مواد اولیه، مهارت بافندگان و سبک منحصربه‌فرد طراحی باعث شده است که فرش هریس جایگاه ویژه‌ای در میان مجموعه‌داران و علاقه‌مندان به فرش دستباف داشته باشد.

قالیبافی در هریس پیشینه‌ای چند صد ساله دارد و شواهد تاریخی نشان می‌دهد که این هنر دست‌کم از دوره صفویه در این منطقه رواج داشته است. با این حال، اوج شهرت فرش هریس به دوران قاجار و اوایل قرن بیستم بازمی‌گردد؛ زمانی که به دلیل افزایش تقاضای بازارهای اروپا و آمریکا، تولید این فرش رونق فراوانی یافت و به یکی از مهم‌ترین کالاهای صادراتی ایران تبدیل شد.

هریس و روستاهای اطراف آن، مانند بخشایش، گوروان، مهربان و خواجه، از دیرباز مراکز اصلی قالیبافی بوده‌اند. بافندگان این منطقه با حفظ شیوه‌های سنتی و انتقال مهارت‌های خود از نسلی به نسل دیگر، توانسته‌اند اصالت فرش هریس را تا امروز حفظ کنند. امروزه نیز فرش هریس به عنوان یکی از نمادهای هنر قالیبافی آذربایجان و ایران، در بازارهای داخلی و بین‌المللی از اعتبار و محبوبیت بالایی برخوردار است.

 

قدیمی‌ترین اشاره به نام هریس مربوط به وقف‌نامه ربع رشیدی و دوران غازان‌خان مغول است که این موضوع نشانگر قدمت و پیشینهٔ تاریخی این شهر است.

عامل اصلی گسترش و توسعهٔ شهرنشینی در هریس، موقعیت جغرافیایی آن بوده‌است؛ به گونه‌ای که این شهر در مرکز منطقه و برسر راه روستاها و ییلاق‌های ارتفاعات شمالی آن قرار گرفته و محلهٔ بازار که در مرکز شهر هریس واقع شده نیز نشانگر رونق داد و ستد در زمان‌های گذشته در این شهر است.هسته اولیه هریس در نواحی جنوبی مسیل برازین شکل گرفته و بعدها در امتداد محور ارتباطی آن با شهرهای تبریز و اهر گسترش یافته‌است. در این دوران بخش‌های شرقی و غربی شهر از گسترش مطلوب بازمانده‌است؛ ولی در دوران‌های بعد توسعهٔ شهر در تمام جهات و محورهای ارتباطی آن با سایر نقاط بوده‌است آب و هوای این منطقه به نسبت سرد و نيمه خشک است و رودهايی نیز در آن جريان دارند. هريس يک منطقه ی كشاورزی است و بیشتر مردم آن به كشاورزی، دامداری و بافت قالی اشتغال دارند.

هريس يكی از قديمی ترين مناطق آذربايجان شرقی است. در وقف نامه ربع رشيدی نام بسياری ازآبادی های آذربايجان آمده است و نشان می دهد كه پاره ای از‌ آن ها ( نظير هريس ) در قرن های هفتم و هشتم هجری قصبه هايی آباد و بزرگ بوده اند. چند بنای تاريخی مهم از دوره فرمان روايی ايلخانان و جانشينان آنان در اين بخش به جای مانده است كه عبارتند از: بقعه شيخ اسحاق (در روستای خانقاه خانمرود) گورستان مينق، گورستان هيق، گورستان گوور، مسجد سنگی جمال‌ آباد، و مسجد اسنق (مربوط به قرن هشتم هجری). . اماکن قديمی و تاريخی چون مسجدجمال آباد و قبور قديمی از جاذبه های تاریخی و معماری منطقه ی هریس به شمار می روند.

چشم انداز شهرستان هريس کوهستانی است و کوهستان قوشاداغ و گردنه گويجه بئل از ديدنی ترين مناطق کوهستانی ابن ناحیه اند که چشم انداز بسیار زیبایی دارند صنايع اين شهرستان بیشتر از نوع كارگاهی و دستی بوده و موزاییک سازی و آهک پزی را شامل می شود هريس يكی از قديمی ترين مراكز صنعت فرش در آذربايجان و ايران است و فرش های«مرز بلند» آن شهرت جهانی دارند.

گالری تصاویر

طرح‌ها و نقشه‌های رایج

فرش هریس بیشتر با نقوش هندسی و شکسته شناخته می‌شود. مهم‌ترین طرح‌های آن عبارت‌اند از:

  • لچک و ترنج هندسی
  • ترنج ستاره‌ای یا چندضلعی
  • ماهی (هراتی)
  • افشان
  • گلدانی
  • درختی
  • گل‌فرنگ
  • نقوش الهام‌گرفته از طبیعت و کوهستان

 

رنگ‌بندی

رنگ‌های فرش هریس معمولاً زنده، گرم و ماندگار هستند و شامل:

  • لاکی
  • سرمه‌ای
  • کرم
  • آبی فیروزه‌ای
  • زرشکی
  • قهوه‌ای
  • سبز زیتونی
  • نخودی و شیری

در گذشته بیشتر از رنگ‌های طبیعی گیاهی استفاده می‌شد.

مواد اولیه

  • پرز: پشم مرغوب و ضخیم گوسفندان منطقه
  • تار: پنبه (در نمونه‌های قدیمی گاهی پنبه یا نخ)
  • پود: پنبه
  • در قالی‌های نفیس قدیمی گاهی از ابریشم برای پرداخت برخی قسمت‌ها استفاده شده است.

 

نوع گره و شیوه بافت

  • گره ترکی (متقارن)
  • بافت ترکی‌باف
  • معمولاً دو پوده
  • بافت بسیار محکم و بادوام

 

رج‌شمار

رج‌شمار فرش هریس معمولاً بین ۲۵ تا ۵۰ رج است و در نمونه‌های نفیس ممکن است بیشتر نیز باشد.

ابعاد رایج

  • قالی
  • قالیچه
  • کناره
  • ذرع و نیم
  • پشتی

هریس یکی از مراکزی است که در بافت قالی‌های بزرگ‌پارچه نیز شهرت دارد.

ویژگی‌های شاخص

  • نقوش هندسی و شکسته با اصالت آذربایجانی
  • ترنج‌های بزرگ و چندضلعی
  • استحکام و دوام بسیار بالا
  • استفاده از پشم مرغوب منطقه
  • رنگ‌بندی گرم و ماندگار
  • مناسب برای فضاهای پررفت‌وآمد به دلیل مقاومت بالا
  • از شناخته‌شده‌ترین و پرفروش‌ترین فرش‌های صادراتی ایران

یکی از شناخته‌شده‌ترین افراد:

  • جلال مفتخر؛ از فعالان و پژوهشگران معاصر فرش هریس که در زمینه معرفی، عرضه و حفظ اصالت فرش هریس فعالیت می‌کند.

همچنین خانواده‌های قدیمی فرش هریس مانند:

  • خانواده شکوهی

از خاندان‌های قدیمی و شناخته‌شده در تجارت و حفظ اصالت فرش هریس به شمار می‌روند و بیش از یک قرن در این حوزه سابقه دارند.

برخلاف تبریز، نام افراد زیادی در منابع معتبر ثبت نشده است و شهرت هریس بیشتر به مکتب بافت هریس و روستاهای اطراف آن مانند بخشایش، گوروان، مهربان و خواجه برمی‌گردد تا به افراد مشخص.

فرش ها و آثار

shirin-suresarphil-pic-Heriz-002
فرش هریس
shirin-suresarphil-pic-Heriz-003
فرش هریس
با رجشماره ۱۵ تا ۳۰ به بالا معمولاً رواج دارد.
shirin-suresarphil-pic-Heriz-004
فرش هریس
shirin-suresarphil-pic-Heriz-005
فرش هریس
shirin-suresarphil-pic-Heriz-006
فرش هریس
shirin-suresarphil-pic-Heriz-007
فرش هریس
shirin-suresarphil-pic-Heriz-008
فرش هریس
shirin-suresarphil-pic-Heriz-009
فرش هریس
فرش هریس با قدمتی دیرینه
دیگر موارد