فرش ملایر از مشهورترین فرشهای روستایی ایران است که در شهرستان ملایر و روستاهای اطراف آن در جنوب استان همدان بافته میشود. این فرشها به دلیل استحکام، رنگبندی اصیل، نقوش متنوع و کیفیت مطلوب پشم، هم در بازار داخلی و هم در بازارهای جهانی شناخته شدهاند. ملایر به دلیل قرار گرفتن میان دو قطب مهم قالیبافی یعنی همدان و اراک، ویژگیهای هر دو مکتب را در فرشهای خود منعکس کرده است.
قالیبافی در ملایر قدمتی چند صد ساله دارد و از گذشته یکی از مهمترین منابع درآمد روستاهای این منطقه بوده است. بسیاری از روستاهای ملایر نسل به نسل هنر قالیبافی را حفظ کردهاند و برخی از آنها مانند جوزان، مانیزان، ننج، کسب و حسینآباد از مراکز شناختهشده بافت فرش هستند. در طول زمان، قالیبافان ملایر ضمن حفظ اصالت طرحهای محلی، از نقشههای مناطق اراک، ساروق و فراهان نیز تأثیر پذیرفتهاند.
شهرستان ملایر در جنوب شرقی استان همدان قرار دارد. شرایط آبوهوایی مناسب، دامداری گسترده و دسترسی به پشم مرغوب، از عوامل مهم رونق قالیبافی در این منطقه بوده است. . سابقه تاریخی ملایر به دوره ایلامیان میرسد و آثار هخامنشی وساسانی نظیر آتشکده نوشیجان تپه باستانی ملایر نشان تاریخی ازاین شهر زیبا است. ملایر شهری است که به علت قابلیت کشاورزی خویش شهرتی تاحدودی جهان یافته است و خصلتی تقریبا روستایی دارد. سیمای بعضا تغییر نیافته کشاورزی و روستایی، زیبایی دلنشین وحیرت انگیزی را به بیشتر نقاط این شهر قدیمی بخشیده است. ملایر از گذشته درکارهای ظریف دستی از جمله منبت شهرت داشته و موجب حیرت نخواهد بود اگر این ظرافت و زیبایی را درفرش های این شهر پی بگیریم. به هنگام حضور تولید کنندگان خارجی علیرغم آنکه درنقاطی نظیر همدان و اراک پایگاههایی گسترده برای تولید فرشهای زیبا داشتند جذابیت وفریبندگی فرش ملایر آنچنان بود که نمیتوانستند درنیازهای خویش از آن چشم بپوشند. دراینجا ما گوشه کوچکی از فرشی را بنمایش گذارده ایم که باید آنرا از فرشهای ازیاد رفته تلقی کرد.
مهمترین روستاهای قالیباف ملایر عبارتاند از:
طرحها و نقشههای رایج
فرش ملایر از متنوعترین نقشهها در میان فرشهای روستایی ایران برخوردار است. مهمترین طرحها عبارتاند از:
رنگبندی
رنگهای رایج در فرش ملایر عبارتاند از:
در نمونههای قدیمی، استفاده از رنگهای طبیعی بسیار رایج بوده است.
مواد اولیه
نوع گره و بافت
ابعاد رایج
فرشهای ملایر بیشتر در اندازههای زیر تولید میشوند:
ابعاد بزرگتر نیز بافته میشود، اما شهرت اصلی این منطقه به قالیچهها و کنارههای نفیس است.
ویژگیهای شاخص
شهرت فرش ملایر بیشتر به مهارت بافندگان روستایی و کارگاههای خانوادگی آن است. بسیاری از طرحهای اصیل این منطقه حاصل تجربه نسلهای مختلف بافندگان محلی است و هویت فرش ملایر بیش از آنکه به نام یک استاد وابسته باشد، به روستاهای قالیباف آن گره خورده است.
بافندگان روستاهایی مانند جوزان، حسینآباد، مانیزان، ننج و میشن طی دههها با حفظ شیوههای اصیل بافت، نقش مهمی در شهرت جهانی فرش ملایر داشتهاند.
