فرش درخش

درهرجای مختصری ابریشم دارد و کار و کسب و صنعتشان که منحصر به کرباس و فرش و قالی دربلوک درخش است.

فرش درخش یکی از اصیل‌ترین و ارزشمندترین فرش‌های دستباف ایران است که در روستای درخش (امروزه از آبادی‌های مهم شهرستان بیرجند در خراسان جنوبی) بافته می‌شود. این منطقه بیش از چند قرن سابقه قالیبافی دارد و نام آن در کنار مراکز مشهور قالیبافی خراسان مانند مود، قائن و سربیشه شناخته می‌شود.

قالیبافی در درخش دست‌کم چند صد سال قدمت دارد و در گذشته یکی از مهم‌ترین منابع درآمد مردم منطقه بوده است. برخی از فرش‌های نفیس بافته‌شده در این منطقه حتی برای مکان‌های مهمی مانند آستان قدس رضوی سفارش داده می‌شدند. در اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی نیز فرش‌های درخش به اروپا، به‌ویژه آلمان و فرانسه، صادر می‌شدند و گاهی با نام «قالی خراسان» یا «قالی قائن» شناخته می‌شدند.

از سال های حدود 266 تا سال های 655 هجری قلاع متعددی از کوه های قهستان در دست اسماعیلیان بود که یکی از معروف ترین آنها قلعه است و دو قلعه معروف از فدائیان اسماعیلی که بوسیله تونلی بهم وصل شده اند، درکوهستان های درخش است. در زمان صفویه درخش موقعیت، مرکز نایب الحکومه یافته و رونق می یابد آخرین نایب الحکومه درخش حاجی خان زهرایئ (احتمالا ازخاندان مرحوم زهرائی از طراحان بیرجند) بوده است.
روستای درخش با هوائی خنک و برخوردار از بارندگی های نسبتا بیشتری نسبت به سایر روستاهای اطراف بیرجند که در منطقه امکان کشاورزی و باغداری وطبیعتا پرورش دام را ممکن ساخته است به گفته میرزا خانلرخان اعتصام الملک” درهرجای مختصری ابریشم دارد و کار و کسب و صنعتشان به منحصر به کرباس وفرش و قالی دربلوک درخش است ”.
نه تنها آن زمان کسب وکار اهالی درخش از فرش بود بلکه درتولید آن به جائی می رسند که درکنار قله های متعدد، فرشبافی درخشان در سراسر ایران جائی شایسته می یابند.
سر پرسی سایکس، در اواخر قرن نوزدهم درگذر از درخش می گوید “درناحیه درخش درحدود 450 دستگاه قالیبافی دایراست و ایل بهلولی که در نواحی درخش فعالیت دارند یک قسم قالی نظیر قالیچه های ترکمنی می بافند که آنها نیز خالی از تعریف نیست ” چنین برمیآید که پیش ازجنگ دوم جهانی قالی های درخش ازنظر مرغوبیت و زیبائی شناخته شده ومورد پسند مشتریان خارجی در بازار های جهانی بوده است.

روستائی زیبا بر بالای کوه های قهستان در احاطه کویرهای خراسان جنوبی. از آبادی های کهن استان، که سابقه آن را در دوره هخامنشی و ساسانیان می توان پی گرفت وجود آتشکده های ازدوران های باستانی است که بر این امر شهادت می دهد و بنا بر برخی گفته ها نام آن از رخش اسب رستم گرفته شده است. به تعبیری دیگر معنای آن روشنی و فروغ و درخشندگی است که اشاره ای به آتشکده هایی دارد که ظاهرا یادگار زرتشتیانی است که سالیان متمادی دراین منطقه اقامت داشتند. روستاهائی با نام های گیو، دهسلم، ستجرد، دک، سراب، فریدون، درخش نشانه هائی از آن دوران است.

گالری تصاویر

۱. طرح و نقشه

لچک و ترنج
ریزماهی (ماهی هراتی یا ماهی مود)
بوته‌جقه
افشان
طرح‌های حیواندار و آدمکی
دسته‌گل و نقوش گیاهی

بسیاری از کارشناسان، طرح مشهور ماهی مود را حاصل ذوق و هنر بافندگان همین منطقه می‌دانند که بعدها در مود و سایر مناطق نیز گسترش یافت.

رنگ‌بندی

رنگ‌های رایج در فرش درخش عبارت‌اند از:

لاکی
سرمه‌ای
کرم و نخودی
بژ
سبز مغزپسته‌ای
آبی

در گذشته بیشتر این رنگ‌ها با رنگزاهای گیاهی تهیه می‌شدند که دوام و زیبایی بسیار بالایی داشتند.

مواد اولیه

پرز: پشم مرغوب
تار: معمولاً پنبه
در برخی نمونه‌های نفیس، گل‌های ابریشمی نیز به کار می‌رود.
گره غالب: گره فارسی

این ویژگی‌ها باعث می‌شود فرش درخش نسبتاً نرم، ظریف و بادوام باشد.

کیفیت بافت

فرش‌های قدیمی درخش معمولاً دارای:

بافت متراکم
رج‌شمار نسبتاً بالا
تقارن مناسب
پرداخت بسیار ظریف

هستند و به همین دلیل در میان مجموعه‌داران ارزش زیادی دارند.

ارزش هنری و اقتصادی

نمونه‌های قدیمی فرش درخش امروز جزو فرش‌های ارزشمند کلکسیونی ایران محسوب می‌شوند. برخی از آن‌ها در موزه‌ها و مجموعه‌های خصوصی نگهداری می‌شوند و به دلیل کیفیت بافت و اصالت طرح، در بازارهای بین‌المللی نیز شناخته شده‌اند.

فرش درخش از این جهت جالب است که پلی میان فرش‌های قهستان، بیرجند و فرش مود محسوب می‌شود و بسیاری از نقشه‌های مشهور خراسان جنوبی از این منطقه ریشه گرفته‌اند.

شهرت این منطقه بیشتر به کارگاه‌ها و سنت بافندگی آن است تا به طراحان منفرد. با این حال، چند نام مهم وجود دارد که ارزش شناختن دارند.

۱. شیخ عبدالقادر درخش (شیخ عبدالقادر دروشک)

قدیمی‌ترین نامی که از یک کارگاه درخش به جا مانده، شیخ عبدالقادر است.

در یکی از فرش‌های تصویری بسیار مشهور درخش که در حراجی کریستیز فروخته شد، این عبارت روی فرش دیده می‌شود:

«در کارخانه شیخ عبدالقادر دروشک»

کارشناسان معتقدند این فرش در اواخر قرن نوزدهم بافته شده، هرچند در متن آن تاریخ دوره نادرشاه آمده است. این نشان می‌دهد که کارگاه شیخ عبدالقادر یکی از معتبرترین کارگاه‌های منطقه بوده است.

۲. خانواده کامیابی

در بیرجند و قهستان، خانواده کامیابی از شناخته‌شده‌ترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف هستند و نقش مهمی در حفظ اصالت فرش‌های درخش، مود و قائن داشته‌اند. این خانواده بیشتر به عنوان تولیدکننده و احیاکننده فرش‌های اصیل شناخته می‌شوند تا طراح نقشه.

۳. دکتر احمدی

در بازار جهانی فرش ایران، نام دکتر احمدی به عنوان یکی از صادرکنندگان معتبر فرش خراسان جنوبی شناخته می‌شود و در ثبت نشان جغرافیایی فرش قهستان نیز نام او آمده است.

پژوهشگران مهم فرش درخش

پدرام خسرونژاد – پژوهشگر هنر ایران و کیوریتور که درباره یکی از فرش‌های تصویری درخش در موزه پاورهاوس استرالیا پژوهش و سخنرانی کرده است.
Essie Sakhai – از معتبرترین کارشناسان فرش ایرانی که چندین فرش درخش را در کتاب‌ها و مجموعه‌های خود معرفی کرده است.